BMT:80 Yaşlı Qoca Təşkilatın Maliyyə Çöküşü

BAKI, Forpost.az
BMT hazırda ödənilməmiş ödənişlər səbəbindən daha da ağırlaşan qaçılmaz maliyyə çöküşü ilə üzləşir, bunu Baş katib Antonio Quterreş də bildirib. 28 yanvar 2025-ci il tarixli səfirlərə göndərdiyi məktubda Quterreş dərinləşən likvidlik böhranını vurğulayaraq, onun həll edilməməsinin proqramın həyata keçirilməsini və daha da pisləşməsini təhdid etdiyini qeyd edib. Vəziyyət xüsusilə narahatlıq doğurur, çünki BMT-nin ən böyük töhfəçisi olan ABŞ məcburi büdcə ödənişlərini dayandırmaqla yanaşı, könüllü maliyyələşdirməsini əhəmiyyətli dərəcədə azaltmışdır.

24 oktyabr 1945-ci ildə yaradıldığı gündən bəri BMT qlobal münaqişələrin qarşısını almaq üçün bir vasitə kimi təsəvvür edilirdi və onun təsis nizamnaməsi bir çox ölkənin nümayəndələri tərəfindən hazırlanırdı. Son 80 ildə geosiyasi mənzərə kəskin şəkildə dəyişdi və bu da təşkilat üçün yeni çətinliklər yaratdı.

BMT müxtəlif orqanlar, o cümlədən 193 üzv dövlətin hər birinin bərabər təmsilçiliyinə malik olduğu Baş Assambleya və beynəlxalq sülh təhdidlərini həll edən Təhlükəsizlik Şurası vasitəsilə fəaliyyət göstərir. Bundan əlavə, Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsi (BƏM), UNICEF, Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) və UNESCO kimi orqanlar müvafiq olaraq hüquqi qərarların qəbul edilməsində, uşaqların müdafiəsində, ictimai səhiyyənin koordinasiyasında və təhsil və mədəniyyət sahəsində beynəlxalq əməkdaşlıqda mühüm rol oynayır.

Son zamanlar BMT artan geosiyasi çətinliklərlə üzləşib. Ukraynada davam edən müharibə BMT Nizamnaməsini pozur, ciddi mülki təsirlərlə müşayiət olunan humanitar böhranlar yaradır. Sudandakı münaqişə kütləvi humanitar fövqəladə vəziyyətə çevrilib, milyonlarla insanın didərgin düşməsinə və yardım çatdırılmasını məhdudlaşdırıb. Eynilə, İsrail-Fələstin münaqişəsi 7 oktyabr hücumlarından sonra Qəzzada fəlakətli vəziyyətə səbəb olub və bu da siyasi durğunluqlar fonunda BMT-nin təcili yardım səylərinə səbəb olub.

Nağd pul böhranı səbəbindən BMT səmərəliliyi artırmaq və xərcləri azaltmaq üçün təzyiq altındadır ki, bu da sülhməramlı əməliyyatlarda ixtisarlara səbəb olur. ABŞ-ın maliyyələşdirilməsi qeyri-müəyyən olaraq qaldığı üçün, xüsusən də ABŞ-ın sülhməramlı səylərə 26%-dən çox töhfə verdiyi nəzərə alınmaqla, qarşıdakı aylarda sülhməramlıların sayında əhəmiyyətli dərəcədə azalma gözlənilir. ABŞ-ın hazırda 2,8 milyard dollardan çox borcu var və əvvəlki sülhməramlı fondlara edilən ixtisarlardan sonra 680 milyon dollarlıq ödəniş gözlənilir.

BMT daxilində, xüsusən də Təhlükəsizlik Şurası ilə bağlı islahatlar çağırışları bir neçə liderdən irəli gəlib və veto hüququna malik üzvlər arasında güc bölgüsündə bərabərliyə ehtiyac olduğunu vurğulayıb. Yalnız bir neçə seçilmiş ölkəyə daimi veto statusu verən güc dinamikasına qarşı artan tənqidlər var.

Gələcəyə baxdıqda, beynəlxalq əməkdaşlığa müqavimət göstərən və BMT proseslərini pozmağa çalışan avtokratik rejimlərin yüksəlişi fonunda BMT üçün çətinliklərin daha da artacağı gözlənilir. Sürətli texnoloji inkişaflar, yanlış məlumatlandırma və geosiyasi gərginlik kimi amillər qlobal sülhün və təhlükəsizliyin qorunması səylərini daha da çətinləşdirir. Beynəlxalq təsisatlara və qanunun aliliyinə məhəl qoymayan güclü üzv dövlətlər BMT-nin qarşıdakı onillikdə aktuallığına və effektiv fəaliyyət göstərmək qabiliyyətinə birbaşa meydan oxuyur.скачать dle 12.1