Mərkəzi Asiya:Qlobal Nizam üçün Dəyişən Dinamikanın ÇoxVektorlu Siyasi Neytrallıq Paradiqması

Sovet İttifaqının dağılmasından keçən təxminən üç onillikdə Amerikanın Mərkəzi Asiyadakı fəaliyyəti, ən yaxşı halda, milli təhlükəsizlik və terrorla mübarizə tədbirlərindən başqa ikinci dərəcəli əhəmiyyət kəsb edirdi. Vaşinqton Qazaxıstan, Qırğızıstan, Tacikistan, Türkmənistan və Özbəkistanla tam diplomatik əlaqələrə malik olsa da, ümumiyyətlə, Yaxın Şərq və Şərqi Asiya ilə müqayisədə regionun, ölkələrin və iqtisadiyyatların ABŞ xarici siyasətinə daha az maraq göstərdiyi qəbul edilir. Bu, son beş-on ildə Mərkəzi Asiyanı böyüyən və inteqrasiya edən Avrasiya quru hissəsinin mərkəzinə yerləşdirən bir sıra hadisələrə görə əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdi.

Mərkəzi Asiyanın dəyişən dinamikası çərçivəsində Qazaxıstan ABŞ və Avropa İttifaqının bir çox siyasətçiləri tərəfindən “çoxşaxəli xarici siyasət” vasitəsilə “orta gücə” çevrilməyə çalışan aparıcı ölkə kimi geniş qəbul edilir. Bu baxımdan, “çoxşaxəli xarici siyasət” dünyadan qopmaq və təcrid olunmuş və özünə güvənmək əvəzinə, Rusiya kimi ənənəvi müttəfiqlərlə aktiv beynəlxalq əlaqələr və Çin, Hindistan və Cənubi Koreya kimi yeni tərəfdaşlarla əməkdaşlıq olan bir tərs neytrallıq növüdür. Bir sözlə, çoxvektorlu xarici siyasət elə bir neytrallıq növüdür ki, burada dövlət hamı ilə əməkdaşlıq edir, heç kəsdən üz döndərmir. Baxmayaraq ki, Birləşmiş Ştatlar regionda bir növ gecikmiş ölkə olsa da, son onillikdə Amerikanın diqqəti bir sıra yeni biznes, təhsil, infrastruktur və turizm üçün əlverişli təşəbbüslər yaradıb və bir sıra geosiyasi dəyişikliklər səbəbindən gələcək illərdə intensivləşməyə davam edəcək.

Birincisi odur ki, Qazaxıstan Mərkəzi Asiyada coğrafi baxımdan strateji ölkə və getdikcə bir-birinə bağlı olan və bir-birindən asılı olan Avrasiya quru hissəsinin ortasında əsas ölkə kimi formalaşır. Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının (ŞƏT) qurucu üzvlərindən biri kimi Qazaxıstan bütün qonşu üzv dövlətləri ilə əsas ticarət tərəfdaşıdır və ŞƏT-in transmilli şəbəkəsi çərçivəsində yaxından fəaliyyət göstərən Çinin “Bir kəmər, bir yol” təşəbbüsü vasitəsilə mühüm şərq-qərb əlaqəsini təmin edir. Mərkəzi Asiya dövlətlərinin qlobal səhnəyə bir növ “Yeni İpək Yolu” kimi çıxmasını təşviq etmək üçün müxtəlif təşəbbüslərinin bir hissəsi kimi Qazaxıstan son beş ildə ölkəni beynəlxalq investisiyalar üçün əlverişli yer və onun futuristik paytaxtı Astana şəhərini Doha, Dubay və Şanxay ilə bərabər yeni, müasir, şəhər mərkəzi kimi tanıtmaq üçün sərf etmişdir.

İkincisi, bu təşviqat ölkənin və onun xalqının müsbət imicini təqdim edən “millət brendinqi” kimi tanınan siyasəti əks etdirir. Milli brendinq uzun müddətdir ki, bir ölkə üçün turizmi təşviq etmək, biznesi cəlb etmək və müxtəlif mədəni, bədii və təbii xüsusiyyətləri daha geniş dünya auditoriyası üçün vurğulamaq üçün bir yol kimi başa düşülür. Bəzi ölkələr üçün bu, ictimai rəyi əvvəlcədən mövcud olan stereotiplərdən və stiqmalardan uzaqlaşdırmaq üçün bir yol olmuşdur. Qazaxıstan və Mərkəzi Asiyanın qalan hissəsi üçün regionun böyük hissəsi keçmiş Sovet İttifaqı ölkələrindən kənarda əsasən qaranlıq və naməlum olaraq qalmışdır. Bu, müəyyən mənada üstünlük təşkil etdi, çünki “beş stan” adi dildə bilindiyi kimi, dünyanın bir çoxunun kəşf etmək üçün maraqlı olduğu bir cədvəl idi.

Üçüncüsü, Qazaxıstanın milli brendinqi həm də qlobal siyasi və iqtisadi arenada əhəmiyyətli təsirə malik olan, lakin ABŞ, Çin və ya Rusiya kimi böyük qlobal gücdən daha az olan ölkə olan “orta güc” kimi mövqeyini vurğulayır. Qlobal identikliyin bu xüsusi növü Qazaxıstan Prezidenti Qasım-Jomart Tokayevin coğrafi mövqeyindən, ideoloji oriyentasiyasından və ya müttəfiqlik üzvlüyündən asılı olmayaraq münasibətləri inkişaf etdirməkdə maraqlı olan istənilən ölkə ilə praqmatik əlaqə qurmağa çalışmasını əks etdirir. Bununla da Prezident Tokayev vurğulamağa çalışıb ki, Qazaxıstanın “orta güc” statusu sadəcə olaraq mübahisəli dövlətlər arasında neytral arbitr rolunu oynayan “ara adam” deyil, əslində qlobal güclərin maraqlarından asılı olmayaraq öz xarici siyasətini həyata keçirmək üçün kifayət qədər suveren qərar qəbul edən ölkədir.

Beləliklə, Amerikanın Mərkəzi Asiyadakı mövcudluğunun fəal şəkildə dərinləşməsi artan çoxqütblü və çoxtərəfli dünyada bənzərsiz gəlirli, oxşar xarici siyasət məqsədləri güdən Qazaxıstan və Özbəkistanla strateji tərəfdaşlıq tapacaq. Region Rusiya ilə sıx tərəfdaşlıqda qala bilər və Çinin “Bir Kəmər və Yol” təşəbbüsü çərçivəsində iqtisadi cəhətdən inteqrasiya oluna bilər, ona görə də gələcək perspektivlər realizm çərçivəsində yerləşdirilməlidir.

Məsələn, bu ilin sentyabr ayının sonlarında Prezident Tokayevin Birləşmiş Millətlər Təşkilatına səfəri çərçivəsində Pittsburqda yerləşən dəmir yolu texnologiya şirkəti Wabtec Corporation Qazaxıstanın milli dəmir yolu şirkəti olan Qazaxıstan Temir Zholy ilə lokomotivlərin çatdırılması və Qazaxıstanın dəmiryollarının genişləndirilməsinə uzunmüddətli xidmət dəstəyinin göstərilməsi üçün 4,2 milyard dollar dəyərində çoxillik müqavilə imzaladığını elan etdi. modernləşdirmə, Orta Dəhliz adlanan ticarət marşrutunu daha da inkişaf etdirmək planlarının mərkəzidir. Bu, nəinki uğurlu biznes sövdələşməsinə işarə edir, həm də ABŞ-ın maraqlarını Çin və Xəzər dənizi arasında kritik nəqliyyat marşrutu kimi tanınan və Rusiyaya daha səmərəli quru nəqliyyat alternativi təklif edən ölkədə yerləşdirir.

Qazaxıstan Rusiya və Çinlə konstruktiv əlaqələri davam etdirir. Rusiya ilə ticarət və sovet dövründən qalan infrastruktur və nəqliyyat dəhlizləri baxımından. Qazaxıstanın dəmir yolu şəbəkəsinin böyük hissəsi Rusiya ilə həmsərhəd olan şimal rayonlarında yerləşir və ölkənin yük daşımalarının əsas hissəsini təşkil edir. Bundan əlavə, Amerika lokomotivlərinin alınması hələ də Rusiya və Qazaxıstan şirkətləri tərəfindən birgə saxlanılan, təmir olunan və genişləndirilən Rusiya/Sovet istehsalı yollarla getməli olacaq.

Çinə gəlincə, onun “Kəmər və Yol” təşəbbüsü öz dövlət istehsalçılarına Rusiyanın fəal dəstəkçisi olduğu daha geniş Mərkəzi Asiya regionunda dəmir yolu şəbəkələrinin genişləndirilməsində böyük paya malik olmaq imkanı verir və Wabtec sazişindən bir qədər əvvəl, yeni Şimal-Cənub Dəhlizi Layihəsinin tikintisinə dair yeni sazişi elan etmişdi ki, bu da Rusiya və Özbəkistan sərhədlərini daha da genişləndirir.

Bir sözlə, ABŞ-Qazaxıstan münasibətlərinin inkişafı səmərəli və vaxtındadır, lakin regionda daha dərin nüfuza malik olan dövlətlərin daha geniş kolleksiyası çərçivəsində baş verir. Bu o demək deyil ki, Birləşmiş Ştatlar çox gec gəlib. Əksinə, Avrasiyanın şərq-qərb və şimal-cənub dəhlizləri arasında mühüm əhəmiyyət kəsb edən Mərkəzi Asiyanın dinamikası Qazaxıstan kimi ölkələrə bir çoxları üçün tərəfdaş olmaq imkanı verib.

Məhz bu tip çoxtərəfli əməkdaşlıq Qazaxıstana orta güc kimi çıxış etmək imkanı verir ki, bu da əlavə olaraq onun paytaxtı Astanada özünü büruzə verir və qlobal dialoq üçün inkişaf edən mərkəz kimi xidmət edir. Oktyabrın 15 və 16-da Qazaxıstanda Mərkəzi Asiyanın əsas şəhər mərkəzlərindən birində qlobal problemləri və narahatlıqları müzakirə etmək üçün dünyanın hər yerindən siyasi analitikləri, siyasət ekspertlərini, biznes liderlərini və beyin mərkəzlərinin üzvlərini bir araya gətirən ikinci illik Astana Beyin Mərkəzi Forumu keçiriləcək. Builki mövzu Qazaxıstanın xarici siyasətində “çoxşaxəli xarici siyasət”lə məşğul olan “orta güc” kimi çıxış edən əsas məqsəd olan “Qütbləşmədən tərəfdaşlığa” təkamülü nəzərdən keçirir. Bir sıra Amerika və Avropa siyasətçiləri və biznes məsləhətçiləri Qərblə genişlənən çoxqütblü dünyanın qalan hissəsi arasında dialoq tipini asanlaşdırmaq məqsədi daşıyan panellərdə iştirak edəcəklər.

Beləliklə, Qazaxıstan orta güc mövqeyinə yüksəldikcə və Astana inkişaf etməkdə olan Mərkəzi Asiya üçün biznes, texnologiya, təhsil və sahibkarlıq sektorlarının şəhər mərkəzi kimi xidmət etməyə davam etdikcə, ABŞ-Qazaxıstan münasibətlərinin inkişaf etdirmək və əməkdaşlıq etmək üçün çoxlu imkanları var.скачать dle 12.1