Yüz İllik Qlobal Nizamın Donald Tramp "strateji inertliyi ":Alyaska Gündəliyini vərəqləyərkən

2025-ci il avqustun 15-də Alyaskada ABŞ prezidenti Donald Trampla rusiyalı həmkarı arasında “taleyüklü” görüş baş tutub. Görüş Trampın ikinci müddətində prezident Putinlə ilk görüşü olub. Üstəlik, Putinin Trampla sammitdə iştirakı onun son 10 ildə, 2021-ci ildən bəri ABŞ-a ilk səfəri olub.

İki lider arasındakı nəticə müşahidəçiləri Trampdan məyus edib. Hər iki tərəf ən azı Rusiya və Ukrayna arasında atəşkəs baxımından “əlverişli” nəticə vermədi. Donald Tramp prezidentliyə namizədliyini irəli sürməzdən əvvəl və seçkilərdə qalib gəldikdən sonra dəfələrlə vurğulamışdı ki, Rusiya və Ukrayna arasında sülh yolu ilə həllə nail olmaq onun əsas prioritetidir. Bununla belə, qlobal nizamın hazırkı vəziyyətini nəzərə alsaq, görünür, o, yenidən düşünməli idi.

ABŞ-ın əsas rəqibi olan Çin prezident Si Cinpin hakimiyyətə gəldikdən sonra 140-dan çox ölkə və ərazidə mövcudluğunu artırıb. Bu arada Rusiyanın 2022-ci ildən bu günə qədər Ukraynada keçirdiyi xüsusi hərbi kampaniya da Pekindən mühüm dəstək alıb. 2025-ci ilin aprelində dövlət katibi Marko Rubio Çinin hərbi təsirini görünməmiş miqyasda genişləndirdiyini etiraf etdi . O, həmçinin 2025-ci ilin iyulunda Fox News-a verdiyi müsahibədə Pekinin Rusiya və İrana əhəmiyyətli iqtisadi dəstək verdiyini təsdiqlədi. Yaxın Şərqdə, əsasən də İsrail və İran və regional hərbi qüvvələr arasında münaqişə həmişə dünyada “qaynar ocaq” olub, istənilən vaxt alovlana bilər və ABŞ-ın regiondakı maraqlarına təsir göstərə bilər. Xüsusilə, ABŞ və Rusiya arasında nüvə sazişi (Yeni START) və orta və uzun mənzilli raketlər (INF) ilə bağlı məsələlər 2023-cü ildə Putin administrasiyası və Trampın ilk dövründə dünyanı “təhlükəsizlik” vəziyyətinə salaraq dayandırılmış və ya ləğv edilmişdi. Bundan əlavə, Çin bu razılaşmalarla məhdudlaşmır və bu, Pekinin gələcəkdə hərbi imkanlara görə Vaşinqtonu ötməsini tamamilə inandırıcı edir. Ümumilikdə ABŞ, xüsusən də Tramp elə bir vəziyyətlə üzləşdi ki, Amerikanın gücünün açıq-aşkar zəifləməsi və müxtəlif regionlarda “polis” kimi çıxış etmək üçün resursların həddən artıq genişlənməsi səbəbindən bir neçə məsələni eyni vaxtda həll edə bilmədilər.

Yuxarıda təsvir edilən regional və qlobal kontekst Tramp administrasiyasının ehtiyatlı yanaşmasını əks etdirir. Tramp rusiyalı həmkarı Putinlə görüşü başa vurduqdan sonra jurnalistlərə danışarkən ehtiyatlı görünərək, tərəflərin əhəmiyyətli irəliləyiş əldə etdiyini, lakin heç bir razılığa gələ bilmədiyini və qərarın “onların” [Putin hökumətinin] ixtiyarında olduğunu bildirib. Bu hadisə Trampın ehtiyatlılığını nümayiş etdirir, çünki o, Çinin Rusiya qərarlarına əhəmiyyətli təsirini nəzərə alaraq Rusiya ilə razılaşmanın mümkün olmadığını başa düşür. CNN Rusiya prezidenti Putinin 8 dəqiqə, Trampın isə cəmi 3 dəqiqə danışdığını, ABŞ prezidentinin diqqətli yanaşmasını və problemlərin həlli strategiyasını əks etdirdiyini bildirib.

Trampın Putinlə razılığa gəlib-gəlməməsindən asılı olmayaraq, münaqişənin davam etməsinin qarşısını almaq hələ də çətin olardı. Əgər Putinlə razılıq əldə olunarsa, Avropa ölkələri və Ukrayna çox güman ki, tənqid və müxalif fikirlər səsləndirəcək və Ukrayna hətta Rusiyaya qarşı hücumlara başlaya bilər. Trampın ilk prezidentliyindən bəri Avropa ölkələri regional və beynəlxalq məsələlərdə daha fəal olublar. Tramp xüsusilə Avropa dövlətləri ilə Çin arasında münasibətlərin istiləşməsindən narahat olub. Əksinə, Rusiya liderini sərt tənqid etmək Rusiyanı Ukraynaya hücuma təhrik edə bilər.

Rusiya ilə razılaşmada “qeyri-müəyyən” və məhdud yanaşmanın seçilməsi ABŞ-a Avropa ölkələri və Ukrayna qarşısında imicini qoruyub saxlamağa imkan verdi, eyni zamanda Rusiya nümayəndə heyəti və Putinin özü üçün müsbət təəssürat yaratdı. Əsasən, görüş əsaslı razılıq əldə olunmasa, Rusiyanın Ukraynaya hücumu ehtimalını azaltmağa xidmət etdi. Rusiya və Putin uzun müddətdir ki, Avropa və ABŞ-ın tənqid və sanksiyalarının hədəfi olublar. Buna görə də, prezident Putinin dəvət edilməsi ABŞ prezidentinin iki nüvə dövləti arasında münasibətləri düzəltməyə və gələcəkdə daha əhəmiyyətli danışıqlara, o cümlədən potensial olaraq INF sazişinə və Rusiyanı Çindən uzaqlaşdırmaq səylərinə qapı açmağa yönəlmiş hörmət jesti kimi qiymətləndirilə bilər. Yeni münaqişələrə səbəb olmadan və ya mövcud münasibətləri gərginləşdirmədən strateji tarazlığın qorunması ABŞ-ın uzunmüddətli strateji maraqlarını və təsirini təmin edən xarici siyasətdə böyük uğur sayıla bilər.

Alyaskada keçirilən Tramp-Putin sammiti Donald Trampın qlobal strateji kontekstdə formalaşan dəqiq və ehtiyatlı yanaşmasını, o cümlədən Pekinə qarşı çıxmaq üçün xarici siyasəti lazımi şəkildə tənzimləmək üçün Çinin rolunu və təsirini diqqətlə nəzərdən keçirməsini əks etdirdi. Məqsəd ABŞ-ın qlobal nizamdakı liderliyini bir daha təsdiqləmək və həmfikir tərəfdaşlarını və müttəfiqlərini Vaşinqtonun kritik məsələlərə sadiqliyinə inandırmaq idi.скачать dle 12.1