"Epik Qəzəb Əməliyyatı"nda Daxili Qeyri-Sabitliyə Doğru Müharibə

BAKI, Forpost.az Milli Tədqiqatlar Mərkəzi
Donald Tramp, İran və İsrailin iştirak etdiyi genişlənən müharibə, ABŞ-ın kürd qüvvələri vasitəsilə Tehrana daxili təzyiq ehtimalını açıq şəkildə qəbul etməsi ilə qeyri-sabit yeni bir mərhələyə qədəm qoyub. Reuters agentliyinə verdiyi şərhlərdə Tramp, İran kürd milislərinin İraqın yarı-muxtar Kürdüstan bölgəsindəki bazalardan İran təhlükəsizlik qüvvələrinə qarşı hücumlar başlatmasını dəstəkləyəcəyini bildirib.

Bu açıqlamalar sürətlə genişlənən və artıq Yaxın Şərqin böyük bir hissəsinə yayılan münaqişə fonunda səslənir. İranın raket və pilotsuz təyyarə hücumları İsraili, eləcə də Türkiyə, Kipr, Azərbaycan və ABŞ hərbi bazalarına ev sahibliyi edən bir neçə Körfəz ölkəsini hədəf alıb. Münaqişə həmçinin dəniz əməliyyatlarına da yayılıb və ABŞ qüvvələri Hind okeanında İranın dəniz qüvvələrinin aktivlərinə zərbələr endirib.

Eyni zamanda, İranın öz daxilində müharibə şiddətlənib. ABŞ və İsrailin Pentaqonun "Epik Qəzəb Əməliyyatı" adlandırdığı əməliyyatın bir hissəsi olaraq raket infrastrukturuna, dəniz aktivlərinə və silah istehsalı sahələrinə zərbələri endirilib. Kampaniya İranın ali lideri Əli Xameneinin öldürülməsindən sonra baş verib və bu hadisə İranın siyasi gələcəyi ilə bağlı qeyri-müəyyənliyi daha da dərinləşdirib.

Kürd amili münaqişəyə girir

İran kürd dəstələrinin iştirakı müharibəyə potensial olaraq qeyri-sabitlik yaradan daxili ölçü qatır. İraq Kürdüstanında yerləşən kürd müxalifət qruplarının İranın qərbindəki İran qüvvələrinə hücum etməyin mümkünlüyü barədə Vaşinqtonla məsləhətləşdiyi bildirilir. Bu qruplar uzun müddətdir ki, Tehranla gərgin münasibətlər saxlayır və İran-İraq sərhədi yaxınlığında fəaliyyət göstərirlər.

Trampın bu cür hərəkəti dəstəkləməsi İrana qarşı daxili üsyançı təzyiqinin təşviq edilməsi istiqamətində nəzərəçarpacaq bir dəyişiklikdir. Kürd döyüşçüləri tarixən İslam Dövləti ilə mübarizədən tutmuş regional hökumətlərlə uzunmüddətli mübahisələrə qədər regional münaqişələrdə əsas rol oynayıblar, lakin Vaşinqtonun birbaşa təşviqi Tehranın daxili təhlükəsizlik problemi kimi görəcəyi şeyin beynəlxalq səviyyədə tanınması riskini daşıyır.

Bu inkişaf həmçinin İraqın kürd bölgələrinə qarşı qisas riskini artırır. İranın pilotsuz təyyarələri artıq İraq Kürdüstanındakı müxalifət düşərgələrini hədəfə alıb və bu da kürd qruplaşmaları müharibəyə girərsə, Tehranın döyüş meydanını öz sərhədlərindən kənara genişləndirməyə hazır olduğunu göstərir.

Regional Yayılma və Strateji Eskalasiya

Münaqişə qonşu dövlətləri getdikcə daha çox qeyri-sabitləşdirir. İranın dronlarının onun ərazisinə daxil olması və Naxçıvan anklavında mülki şəxslərə xəsarət yetirməsi barədə məlumatlardan sonra Azərbaycan cavab tədbirləri görəcəyi barədə xəbərdarlıq edib. Prezident İlham Əliyev hadisəni təcavüz aktı kimi pisləyib, İran isə məsuliyyəti rədd edib.

Bu arada, Livanın Hizbullah qruplaşması İsrail sərhəd şəhərlərini boşaltmaq barədə xəbərdar edib və bu da İsrail ilə Livan arasında şimal cəbhəsinin açıla biləcəyi ilə bağlı narahatlıqlar yaradıb. İsrailin Beyrut ətrafındakı hücumları və İranın dəstəklədiyi milis təhdidləri münaqişənin çoxcəbhəli regional müharibəyə çevrilə biləcəyi riskini artırır.

Belə eskalasiya artıq qlobal iqtisadi nəticələrə səbəb olur. Hücumlar və bağlanmalar qlobal enerji ixracının əhəmiyyətli bir hissəsinə cavabdeh olan Yaxın Şərq bölgəsində neft və mayeləşdirilmiş təbii qaz tədarükünü pozduğu üçün enerji bazarları sarsılıb.

Liderlik Məsələsi və ABŞ-ın Strateji Qeyri-müəyyənliyi

Trampın Xameneinin ölümündən sonra ABŞ-ın İranın növbəti liderini müəyyənləşdirməyə kömək etməsi təklifi mübahisələrə daha bir təbəqə qatıb. Onun sözləri Vaşinqtonun məqsədlərinin İranın hərbi imkanlarını zəiflətmək və nüvə silahı əldə etməsinin qarşısını almaqla məhdudlaşdığını israr edən Pete Hegseth-in açıqlamaları ilə ziddiyyət təşkil edir.

Bu uyğunsuzluq ABŞ strategiyasında daha geniş bir qeyri-müəyyənliyi vurğulayır. Hərbi əməliyyatlar İranın hücum qabiliyyətini hədəfə almaq kimi təqdim edilsə də, Ağ Evin siyasi açıqlamaları rejim dəyişikliyinə doğru uzana biləcək ambisiyalara işarə edir. Kürd üsyanını təşviq etmək və ya liderlik varisliyini müzakirə etmək Tehranın müharibənin İran dövlətini dağıtmaq məqsədi daşıdığı barədə narrativini gücləndirir.

Təhlil: Daxili Qeyri-sabitliyə Doğru Müharibə

Trampın kürd qüvvələri ilə bağlı şərhləri ənənəvi hərbi qarşıdurmadan İranı daxildə zəiflətməyə yönəlmiş strategiyalara potensial keçidi göstərir. Kürd milisləri İran daxilində cəbhə açsaydılar, müharibə xarici bombardmanla daxili üsyanı birləşdirən hibrid münaqişəyə çevrilə bilər.

Belə bir inkişaf regional təhlükəsizlik dinamikasını əhəmiyyətli dərəcədə çətinləşdirəcək. İran uzun müddətdir ki, xarici gücləri ölkədəki sabitliyi pozmaq üçün etnik və məzhəb ayrılıqlarından istifadə etməkdə ittiham edir. Kürdlərin iştirakı bu qorxuları doğruldacaq və Tehranı təkcə kürd döyüşçülərinə deyil, həm də onları qəbul edən dövlətlərə, xüsusən də İraqın kürd bölgəsinə qarşı qisas almağa sövq edə bilər.

Eyni zamanda, müharibənin Körfəz və Levantdan Qafqaza və Hind okeanına qədər bir çox teatrda genişlənməsi, qarşıdurmanın İsrail ilə İran arasındakı ikitərəfli münaqişənin hüdudlarından nə qədər tez çıxdığını göstərir. Artan aktyorların və cəbhələrin sayı səhv hesablama riskini artırır və diplomatik gərginliyin azaldılmasını daha da çətinləşdirir.

Nəticə etibarilə, kürd milislərinin təşviqi İrana qısamüddətli hərbi təzyiq göstərə bilər, eyni zamanda daha geniş regional parçalanmaya səbəb ola bilər. Tehranı qətiyyətlə zəiflətmək əvəzinə, münaqişəni Yaxın Şərqdən kənara çıxan uzunmüddətli və gözlənilməz regional böhrana çevirə bilər.скачать dle 12.1