Qəbələ Sammiti: Yeni Dünya Nizamında Regional Sülh və Təhlükəsizlik üçün Türk Dövlətləri Təşkilatı(OTS+)Zirvə Toplantısı

Oktyabrın 6-7-də Azərbaycanın Qəbələ şəhərində Türk Dövlətləri Təşkilatının (OTT) 12-ci Zirvə Toplantısı “Regional Sülh və Təhlükəsizlik” mövzusunda keçirilib. Builki OTS dövlət başçılarının sammitində Qəzza, Azərbaycan-Ermənistan sülhü, Suriya, Əfqanıstan kimi regional sülh və təhlükəsizlik məsələləri ön plana çıxmış, təşkilatın yeni mərhələyə daxil olub-olmaması məsələsi müzakirəyə açılmışdır. Çünki “OTS Plus (və ya OTS+)” debatı ilk dəfə olaraq təşkilatın gündəliyində olub. Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan Azərbaycan sammitindən qayıdarkən jurnalistlərin suallarını cavablandırarkən Şimali Kipr Türk Respublikasının (ŞKTC) təşkilata üzv dövlətlərlə əlaqələrini inkişaf etdirməsi məsələsini də vurğulayıb . Çünki üzv dövlətlər Qazaxıstan və Özbəkistan, müşahidəçi üzv Türkmənistanla birlikdə aprel ayında Kipr Rum administrasiyasına səfirlər təyin edərək, Türkiyənin adada iki dövlət həllini sarsıdan vəziyyətə salmışdılar. Əslində, 21 may 2025-ci ildə təşkilatın liderləri Macarıstanın paytaxtı Budapeştdə qeyri-rəsmi sammitə toplaşmışdılar. Sammitin mühüm mövzularından biri də təşkilatın çətiri altında KKTC-nin Türk Dünyasının ayrılmaz hissəsi olmasının vurğulanması olub. Bundan əlavə, Suriya, Qəzza və Əfqanıstan kimi regional problemlər Budapeşt sammitində diqqət çəkən mövzular arasında idi.

Digər tərəfdən, sentyabrın 18-də prezident Ərdoğanın tərəfdarı, Milliyyətçi Hərəkat Partiyasının (MHP) lideri Dövlət Baxçalı Türkiyə-Çin-Rusiya ittifaqı elan etməsi ilə çaşqınlıq yaradıb. Baxçalı açıqlamalarını daha da genişləndirdi və daha geniş vizyonunu ortaya qoydu. Baxçalının açıqlamalarından sonra OTS sammitində OTS+ təşəbbüsü Türkiyənin OTS vasitəsilə ŞƏT və BRİKS arasında ittifaq yaratmağa cəhd etməsi ehtimalını gündəmə gətirib. Aydındır ki, Baxçalının açıqlamasındakı bir neçə məqamı araşdırmaq lazımdır. Baxçalı ilk olaraq İsrail və ABŞ mərkəzli təcavüzün qonşu ölkələri (Fələstin, Livan, Yəmən, İran, Suriya və Qətər) hədəfə aldığı bölgədə hadisələrin baş verdiyini və Türkiyənin qarşıdurma riski altında olduğunu vurğulayıb. Baxçalı Türkiyə-Rusiya-Çin Alyansının əsasını Türkiyənin İsrail və ABŞ-la qarşı-qarşıya qalma riskinin artması ilə əlaqələndirir. İkincisi, o, Avrasiya coğrafiyasının geosiyasi əhəmiyyətini vurğuladı. Məsələn, Bahçeli, "Türk Dövlətləri Təşkilatının Rusiya və Çinlə əməkdaşlığı inkişaf etdirərək, Avrasiya coğrafiyasının üç qüdrətini bərabər əsasda bir araya gətirməsi vacibdir. ŞƏT və OTS bir-birinin qanunlarına və varlığına, suveren bərabərlik və qanunun aliliyi prinsiplərinə hörmət edən bir anlayışla dünyanı yenidən nizama sala bilər" dedi. Bahçeli Türkiyənin Rusiya və Çin ilə əlaqələrinin hərbi ölçüdən kənara çıxan enerji, ticarət, nəqliyyat və maliyyəyə qədər uzanan çox səviyyəli ortaqlıq olması lazım olduğunu da vurğulayıb. Bahçelinin mesajı əsasında OTS+ üçün bir neçə proqnoz vermək olar. Məsələn, o, Türkiyənin Rusiya və Çinlə əməkdaşlığının hərbi deyil, OTS kimi iqtisadi və maliyyə aspektlərini əhatə edən çox səviyyəli olacağını vurğulayıb. Ancaq Türkiyə ABŞ və İsraillə yüksək münaqişə riski ilə üzləşsə, Rusiya və Çinlə də hərbi əməkdaşlığı inkişaf etdirməli deyilmi? Düşünürəm ki, bu, müzakirə üçün vacib sual ola bilər.

Nəhayət, türklərin tarixində mühüm bir inkişafı qeyd etmək vacibdir. Ortaq tarix, dil və mədəni köklər OTS-ni bir ailə kimi birləşdirir. 2024-cü ilin sentyabrında Bakıda toplanan Türk Dünyası Ortaq Əlifba Komissiyası 34 latın əsaslı hərfdən ibarət Ortaq Türk Əlifbasını elan etdi. Ortaq əlifbaya doğru ilk addım Gebele sammitində atıldı. Sammitdə ortaq türk əlifbası ilə çap olunmuş ilk kitab olan Cengiz Aytmatov haqqında əsər liderlərə təqdim olunub. Bu inkişaf türklərin ortaq dil yaratmaq səyləri baxımından kifayət qədər əhəmiyyətlidir.

Nəticə

Təşkilat 2021-ci il İstanbul zirvə toplantısında adını “Türk Dövlətləri Təşkilatı (OTT)” olaraq dəyişdirdikdən sonra əhəmiyyəti durmadan artır. İlk dəfə Gebele sammitində təqdim edilən OTS+ təşəbbüsü təşkilatın yeni mərhələyə təkamülü baxımından olduqca əhəmiyyətlidir. Digər tərəfdən, OTS+-nın necə inkişaf edəcəyini dəqiq proqnozlaşdırmaq olduqca çətindir. Ancaq təşkilatın ŞKTC ilə bağlı tam qətiyyətli mövqe sərgiləyə bilmədiyini nəzərə alsaq, OTS+ kimi bir məsələdə nə dərəcədə real ola biləcəyi mübahisəlidir. Bununla belə, Ərdoğanın müttəfiqi Baxçalı təşkilatın sammitindən əvvəl OTS+-nın necə qurulacağına dair bəzi ilkin siqnallar verib. Bu, OTS-nin Rusiya və Çinə qarşı yaradıldığını iddia edənlərin əksinə olaraq, ŞƏT və BRİKS vasitəsilə Rusiya və Çinlə əməkdaşlıq edəcəyini göstərir. Nəhayət, təşkilatın OTS+-a çevrilməsi təkcə öz təsirini artırmayacaq, həm də çoxqütblü dünyanı dəstəkləyən ŞƏT və BRİKS ilə yanaşı inkişaf edərək Avrasiyanın vahid quruma çevrilməsi baxımından çox mühüm inkişaf olacaq.скачать dle 12.1