Qlobal Təhlükəsizlik üçün Yüksəlişin Çin Strateji Doktrinası

21-ci əsr rəqabət üçün qapılarını,dünyada güc balansının əhəmiyyətli dəyişikliklərə məruz qaldığı tendensiyası şahidi olunmaqdadır.

Çinin super dövlət kimi yüksəlişi də bu inkişaflardan biridir. Çin iqtisadiyyatı sürətlə genişlənir, ordu modernləşdirilir və süni intellektin (AI) inkişafı sayəsində dünya inkişaf edir. Bu hadisələrin yaratdığı yeni imkanlara baxmayaraq, onlar beynəlxalq sabitliyə və qlobal təhlükəsizliyə əhəmiyyətli təhlükə olmuşdur.

Çin iqtisadi islahatları ölkənin iqtisadiyyatını pis vəziyyətdə qoyan Mədəni İnqilabdan (19661976) sonra başladı. 1978-ci ildə Deng Xiaoping Çini qapalı və mərkəzləşdirilmiş planlı iqtisadiyyat deyil, bazar yönümlü iqtisadiyyata çevirən böyük iqtisadi islahatlara başladı. Bu islahatlar ölkəni xarici sərmayələrə liberallaşdırdı, sahibkarlığı təşviq etdi və onilliklər boyu yüksək inkişafın əsasını qoydu.

Çin dünya ÜDM-nin əsas töhfəsini verir və bu gün dünyanın ikinci ən böyük iqtisadiyyatıdır. Çinin Asiya, Afrika və Avropadakı iqtisadi qüdrəti ticarəti və infrastrukturun əlaqəsini artıran Kəmər və Yol Təşəbbüsü (BRI) kimi proqramlar vasitəsilə gücləndirilmişdir. Bununla belə, bu sürətli sənayeləşmə karbon emissiyası və çirklənmə kimi ciddi ekoloji problemlərə də səbəb oldu. Çinin emissiyalarını azaltmaq üçün verdiyi vədlərə baxmayaraq, o, çox şey etmədi və bu, uzunmüddətli perspektivdə təkcə yerli deyil, həm də beynəlxalq miqyasda ətraf mühit və təhlükəsizliyə təhlükə yaratdı.

İqtisadi inkişafla yanaşı, Çin ordusunu son dərəcə yüksək sürətlə modernləşdirir və dünyanın ən qabaqcıl hərbi güclərindən biri kimi çıxış edir. Cənubi Çin dənizində tikilən süni adalar və hərbi bazalar bölgədəki gərginliyi daha da artırıb. Bu əməliyyatlar beynəlxalq hüququn pozulması qorxusuna, dəniz ekosistemlərinin pozulmasına və xüsusən də ABŞ və onun qonşuları arasında gərginliyə səbəb olub. Digər mübahisə sahəsi müstəqil ada olan, lakin Çinin öz ərazisinin bir hissəsi hesab etdiyi Tayvandır. ABŞ Tayvana müdafiə əlaqələrində kömək edir və demokratik idarəçilik vəd edir ki, bu da ABŞ-ın Çinlə münasibətlərini pisləşdirib.

Tayvan ərazisində yayılmış Çin hərbi təlimləri Hind-Sakit Okean regionunda müharibə potensialı barədə həyəcan təbili çaldı – bu ssenari təkcə regionun deyil, ümumən dünya üçün də təhlükə yaradacaq.

Süni intellektin və rəqəmsal texnologiyaların ortaya çıxması da Çinin yaranmasının bir xüsusiyyətidir. Ölkə süni intellekt tədqiqatı, müşahidə və 5G şəbəkələrində qabaqcıldır ki, bu da ona böyük həcmdə məlumat toplamağa və kiber imkanları genişləndirməyə imkan verir. Bu cür texnoloji təkmilləşdirmələr iqtisadiyyatın və innovasiyanın səmərəliliyini artırır, eyni zamanda məlumat məxfiliyi, kibertəhlükəsizlik və rəqəmsal nəzarətlə bağlı qlobal narahatlıqlar yaradır.

Çin və ABŞ arasında süni intellekt və texnologiya sahəsində davam edən rəqabət dünya geosiyasətinin tipik aspektinə çevrilib. Süni intellekt təhlükəsizliyi və etika müzakirələri kimi fəaliyyətlər pis niyyətli deyil, həm də strateji rəqabətin səviyyəsini göstərir. Qlobal rəqəmsal təhlükəsizliyin reallaşmasının mərkəzində məsuliyyətli idarəetmə və texnoloji innovasiyalar arasında tarazlığın yaradılması zərurəti dayanacaq.

Çinin yüksəlişi ABŞ-ın tarixi dünya hegemonluğuna çağırış kimi qəbul edilir. Rəqabət ticarət, hərbi güc və texnoloji tərəqqi ilə bağlıdır ki, bu da inamsızlığı və geosiyasi gərginliyi artırır. Müşahidəçilərin əksəriyyəti xəbərdarlıq edir ki, bu gərginliklər həll olunmasa, böyük dövlətlər və onların müttəfiqləri arasında daha böyük münaqişələrlə nəticələnə bilər. Bu arada Çinin artan gücü qlobal böyümə imkanlarını təmin edir. Qlobal artıma və əlaqəyə töhfə verən amillərdən bəziləri onun iqtisadi investisiyaları, texnoloji inkişafı və beynəlxalq fəaliyyətlərdə iştirakıdır. Problem rəqabətin sağlamlığa zərər verməməsini təmin etməkdir.

Nəticə olaraq, Çinin yüksəlişi qlobal təhlükəsizlik üçün bir çağırış və fürsətdir. Onun iqtisadi təşəbbüsləri və texnoloji inkişafı qlobal əlaqəni və genişlənməni artırdı, lakin onun bölgədəki hərbi genişlənməsi və aqressivliyi strateji narahatlıq doğurur. Çin və ABŞ arasında artan rəqabətin idarə olunması regionun sabitliyinə və qlobal tarazlıq və sülh nizamına zəmanət vermək üçün diplomatiya, şəffaflıq və əməkdaşlığın açarıdır. Yalnız bundan sonra dünya əmin ola bilər ki, rəqabət müharibə deyil, tərəqqinin mühərrikidir.скачать dle 12.1