Hörmüz Boğazı:Qorxunun Çətiri yaxud Körfəz Sularında Pozulan Qlobal İqtisadi Nizam

Elşad Mehdi
[email protected]
________________________

Bu gün artıq ağıllı, sağlam,düşünülmüş,praqmatik,doktrinal diplomatiya və beynəlxalq hüquq,onun gücü, - hələki Yaxın Şərqi hazırki böhran burulğanından qurtarmaq qüdrətində deyil.

Bu da olduqca diqqətçəkən ştrix, detallar kateqoriyasındandır ki, proseslərin preampulasından kənarda qırılan böhran zənciri,bəzən i işıq sürəti ilə nəzərləri münaqişənin xarakterinə uyğun daha çox raketlərə, donanmalara və hava qüvvələrinə yönəltməyə əndişələndirir.

Əlbəttə,hərbi böhranlar zamanı tərəflərin bir-birinə təzyiq və təhdid vasitəsi kimi silahları işə salması məntiqə uyğun kinetik amillərdən hesab ediləndir.
Lakin bu məntiq, tez-tez ilk real iqtisadi şoku yaradan mexanizmi əldən verməyə bəzən aldadıcı təsir də bağışlaya bilir.

Nəzərə alsaq ki, qlobal itisadi nizamın əsas hərəkət verici mexanizmi və katalizatoru rolunu ifadə edən neft faktoru,- müharibə zonasından sadəcə tankerin fiziki olaraq üzməyə qadir olduğu üçün keçmir(keçirilmir).

Çünki, tranzitin təşkili ancaq qlobal bazarların əsas fiqurantlarından,-iri maliyyəçilər, fraxtçılar,yük sahibləri və sığortaçılar bu keçidin riskini üzərlərini götürdükdə daşımanın hərəkətliliyinə razılğ verilir.

Buna görə Birgə Müharibə Komitəsi,Beynəlxalq Sığorta Assosiasiyasının risk siyahısı və siyahıda olan əraziləri yenidən nəzərdən keçirən 2026-cı ilin mart ayı sirkulyarı, böhranı araşdıran təhlil edən bir çox siyasi analitiklərin etiraflarından daha vacib sayılandır.

Beləki,London bazarı sığınacaqçıları yüksək riskli bir təyinatı genişləndirdikdən sonra göndərmə xərcləri dərhal artmağa məruz qalır.
Məntiq sadə və ağlabatandır;qlobal geo-siyasi müstəvidə müasir enerji uğrunda savaş,təkcə silahlarla aparılmır.Bu savaşınriskli və ən təhlükəli tərəfləri,- aktuar mühakimə, müqavilə dili və qorxu qiyməti ilə aparılmasındadır.

Bu üzdən,Qlobal aktorların və onların iri maraqlarının ilşib qaldığı, təhlükə, risklərə məruz qaldığı Hörmüz Boğazı- sadəcə coğrafiya deyil; həm də qlobal bazarları təsir və təhdid altında saxlayan beynəlxalq qiymət mexanizmidir.

Üstəlik,Hörmüzün-sıradan bir simvolik bir marşrut olmadığ,əksinə, hazırki qlobal iqtisadi nizamın canlı arteriyası olduğu arqumentini gündəliyə gətirən həyati vacib məsələdir.

ABŞ Enerji İnformasiya Administrasiyasının hesabatlarında  2024-2025-ci illlər arası boğazdan daşınan neftin,qlobal dəniz yolu ilə enerjiticarətinin dörddə birindən çoxunu təşkil etdiyi göstərilir.

Həmçinin,administrasiyanın analitikləri dünya neft tranzitinin əngəl nöqtələri ilə bağlı daha geniş araşdırmalarında isə heç bir ciddi bazar iştirakçısının bu marşrutu marjinal hesab edə bilməyəcəyini açıqlayırlar.

Beynəlxalq Enerji Agentliyi də eyni fikri daha kəskin şəkildə ifadə etmək zorundadır;beləki, agentliyin hesablamalarına görə,gündə təxminən 20 milyon barel bu dar keçiddən keçir və onun böyük hissəsi Asiyaya gedir.

Bu yaxınlarda dərc olunmuş Reuters qrafiki riskin miqyasını aydın şəkildə əks etdirir.

Böhranla bağlı boğazda yaranan riskin təsirləri qiymətləndirilən zaman, təsirin seqmenti əhatə dairəsini aşmaqla,yük daşımalarına, neft emalı marjalarına, inflyasiya gözləntilərinə və Körfəzdən uzaq paytaxtlarda da siyasi diskonfort üçün soyuq duş effekti, gərginlik üçünmənfi dinamik iş əmsalı qazandırır.

Sadalanan sahələr qorxunu çətin xərclərə çevirir.

Bir arqumenti də qeyd etmək vacib detallardan hesab edilə bilər;dəniz sığortasını bu qədər güclü fiquranta gətirib çıxarması, qeyri-müəyyən gərginliyi dərhal fakturaya çevirməsidir.

Raket buraxılışı, pilotsuz təyyarə hücumu və ya hətta etibarlı bir təhdid adi bir səyahəti əlavə müharibə sığortası tələb edən xüsusi bir hala çevirə bilər.
Böhrandan doğan qiymət şoku da buradan başlayır. Lloyd's List- ə görə , ABŞ, Birləşmiş Krallıq və ya İsrail ilə əlaqəli bəzi gəmilər digərlərinə nisbətən kəskin şəkildə daha yüksək müharibə sığortası xərcləri ilə üzləşiblər.

Ardınca da, İranın hücumları zamanı zədələnmiş tankerlər,batmış gəmilər, Körfəzdəki sığorta haqlarının çox qısa müddətdə gəmi dəyərinin təxminən 0,2 faizindən 1 faizinə qədər artdığına gətirib çıxarıb.

 JPMorgan qiymətləndirməsinə uyğun təhlil aparsaq, bazarın nəticələrinin tez bir zamanda böyük bir təchizat sıxıntısına gətirib çıxaracağı məntiqini ortaya qoyur.

Bu tip de-steril mənzərənin rəng palitrası,əsl eskalasiya nöqtəsinin çox vaxt dəniz bəyanatı ilə deyil, sığorta qiyməti ilə müəyyən edilməsinə haqq qazanırır.

Qısa müddətli xəbərdarlıq anderrayterlərə strateji güc verməsi,bu sistemin ən çox nəzərdən qaçırılan hissəsiolaraq, təkcə sığorta haqqı kimi qiymətləndirilməməlidir.

Bu, sadəcələğvetmə səlahiyyətidir.

Son günlərdə Böyük Britaniyanın Gard şəhərindən gələn bildirişlər və daha sonra Böyük Britaniyanın Hörmüz boğazı P&I bildirişi təkrarsığortaçılar geri çəkildikdə sığortanın nə qədər tez daraldıla və ya geri götürülə biləcəyini göstərdi.

İsveç Klubunun dairəvi sənədi də eyni reallığa işarə edir.

Köhnə və hələ də geniş istinad edilən bənd ifadələri bunun nə üçün vacib olduğunu göstərir.

Bəzi formalar çox qısa ləğvetmə pəncərələri təmin edir, digər standart ifadələr isə 48 saatlıq ləğvetməyə imkan verir.

Beləliklə,məsələ hər siyasətin eyni saatdan istifadə edib-etməməsində deyil. Məsələ ondadır ki, saat qısadır.

Böhran vəziyyətində bu, anderrayterlərə və təkrarsığortaçılara ticarət davranışı üzərində böyük təsir imkanı yaradır.

İrana təzyiq göstərmək üçün rəsmi bağlanmaya ehtiyac yoxdur.

Strateji məntiq də elə burada aydın olur.

İranın boğazı fiziki olaraq bağlamaq üçün kifayət qədər gəmi batırmasına ehtiyac yoxdur.

Hətta qanuni olaraq tanınan blokadaya belə ehtiyacı yoxdur.

Sadəcə sığortaçıları, təkrarsığortaçıları, gəmi sahiblərini və bankları geri çəkilməyə vadar edən bir səviyyədə təhlükə yaratması lazımdır. 

West P&I , Skuld , Yaponiya P&I Klubu və NorthStandard- dan gələn son bildirişlər hamısı bu istiqamətə şəhadət barmağını göstərir.

Sığorta məhdudlaşdırıldıqda və ya çox bahalaşdıqda, çarter yavaşlayır, maliyyələşdirmə çətinləşir və yüklər gecikir.

Bu, yan təsir deyil. Bu, təzyiq nöqtəsidir. Praktik baxımdan, sığorta bazarı donanmanın bağlandığını elan etməzdən çox əvvəl boğazın bağlı olduğunu hiss etdirə bilər.

Bu reallığ,sığortaçıların yalnız arxa ofis xidməti deyil. Bu, geosiyasi gücün ön cəbhə alətidir.

Böhranı təhlil edən siyasi analitiklər, enerji təhlükəsizliyindən sanki əsasən boru kəmərləri, ehtiyatlar və hərbi müşayiət məsələsi kimi danışırlar.
Bu yanaşma, olduqca dar baxış bucağını özündə ehtiva edəndir.

Hazırki sürətli və çevik cərəyan edən proseslərin boz bulanıq fonunda əyri və kor bucaq nöqtəsindən hadisələrə qiymət vermək olduqca riskli və qlobal aktorların gələcə inkişaf tendensiyasına mənfi dinamik təsir edən amillərdəndir.

Çünki, böhranda maraqlı beynəlxalq aktorlar üçün enerji təhlükəsizliyi, həmçinin özəl risk bazarlarının təhlükədən keçidi təmin etməyə hazır olub-olmamasından çox asılıdır.

Aktorlar neft axınlarını qorumaq istəyirlərsə, yalnız dənizdən çəkindirməyə diqqət yetirə bilməzlər.

Onlar həmçinin sığorta potensialını, təkrarsığorta iştahını, müqavilə tetikleyicilərini və siyahıya alınmış ərazi qərarlarının ticarət maliyyələşdirilməsi vasitəsilə necə tez dalğalandığını başa düşməlidirlər.

Hazırkı Hörmüz gərginliyi bir xəbərdarlıqdır.

Bazar bir çox siyasi çıxışları mənimsəyə bilər, ancaq ciddi sığorta bildirişini qulaqardına vura bilməz.

Bu, münaqişənin necə dəyişdiyinin ən bariz əlamətidir.

Neft ticarəti artıq yalnız gəmilər vurulduqda pozulmur,sığortaçılar növbəti gəminin harada ola biləcəyinə qərar verdikdə pozulur.

Körfəzdən uzaqda yerləşən sığorta otaqlarında verilən bu cür qərarlar, indi bütün qlobal iqtisadi nizam üçün kritik nəticələrə səbəb ola bilər.

скачать dle 12.1