Qlobal Ticarət Zəncirləri,- Dünya İqtisadi Nizamının Qan Dövranı Sistemi kimi

Qlobal təchizat zəncirləri bir-biri ilə sıx əlaqəli və dərindən əlaqəli olan müasir dünya iqtisadiyyatının qan dövranı sistemi kimi çıxış edir. İstehsalın müxtəlif mərhələləri müxtəlif ölkələrdə yerləşərək firmalara ixtisaslaşmağa və xərcləri azaltmağa imkan verir. Son illərdə bütün dünyada tədarük zəncirinin yenidən qurulması tendensiyası nəzərə çarpır. Şirkətlər və dövlətlər tərəfindən satınalma, istehsal və paylama şəbəkələrinin strateji yenidən qurulması həyata keçirilmişdir ki, bu da “yenidən bərpa”, “yaxınlaşma” və “dostla təminat” ilə xarakterizə olunur. Bu yenidən konfiqurasiya yalnız xərclərin və səmərəliliyin optimallaşdırılması ilə bağlı deyil; daha doğrusu, o, geosiyasi amillərin birləşməsindən irəli gəlir. Qərarlar artıq yalnız işlərin ən ucuz olduğu yerlə bağlı deyil; onlar istehsalın təhlükəsiz və strateji cəhətdən etibarlı olduğu yerlə bağlıdır.

Qlobal təchizat zənciri mənzərəsindəki transformasiya, əsasən, geosiyasi rəqabəti gücləndirməklə həyata keçirilir. Dövlətlər müttəfiqlərin orbitində və düşmənlərdən uzaqda təchizat zəncirlərini təmin edirlər. Məsələn, həm ABŞ, həm də Çin asılılığından ehtiyatlanan Avropa İttifaqı strateji muxtariyyətə can atır. Milli təhlükəsizlik üçün vacib olan müdafiə istehsalı, yarımkeçiricilər və bərpa olunan enerji kimi sektorlarda yerli və müttəfiq təchizat zəncirlərinə pul tökür. Əsas mineralların xaricdən tədarükündən həddən artıq asılılığı milli təhlükəsizlik riski kimi görən Aİ, hər hansı strateji xammalın 65%-dən çoxunun Aİ üzvü olmayan tək ölkədən gəlməsini tələb edən məhdudiyyət tətbiq etdi. Üstəlik, Aİ Çindən asılılığı azaltmaq məqsədi ilə Finlandiya kimi dövlətlərdə nadir torpaq emalına getdikcə daha çox sərmayə qoyur. Təchizat zəncirlərinin yenidən qurulmasının arxasında duran başqa bir amil iqtisadi məcburiyyətdir. İqtisadi sanksiyalar rəqib dövlətləri cəzalandırmaq və təcrid etmək üçün istifadə olunur. Nəticədə, şirkətlər sanksiyalara məruz qalmamaq üçün təchizat zəncirlərini yenidən strukturlaşdırırlar. Məsələn, 2025-ci ilin aprelində ABŞ Maliyyə Nazirliyi İranın satınalma şəbəkəsinin bir hissəsi olmaqda ittiham olunan Çin şirkətlərinə sanksiya tətbiq edib. Bu, şirkətlərin satınalma strategiyalarını dəyişməsinə səbəb oldu. Sonra evə qayıtma siyasəti var: Vaşinqtondan Romaya qədər populist liderlər seçicilərə sadə vədlə müraciət edirlər: “Biz evə iş yerləri gətirəcəyik”. Dövlətlər bunun baş verməsi üçün güclü stimullardan istifadə edirlər. Məsələn, İtaliya hökuməti istehsalı İtaliya torpağına köçürmək üçün şirkətlərə vergi güzəştləri verir.

Bu yenidən qurulmanın nəticələri gələcək onilliklər üçün qlobal iqtisadiyyatı yenidən formalaşdıra bilər. Ortaya çıxan mühüm sual, bu dəyişikliklərdən kimin faydalana biləcəyi və kimin xaric edilə biləcəyidir. Qlobal Cənubun bu yenidən qurulmuş iqtisadi nizamda necə davrana biləcəyini görmək qalır. İllərdir ki, bu dövlətlərə qlobal təchizat zəncirlərinə inteqrasiyanın onların tərəqqiyə aparan yolu olduğu bildirilir. Lakin reallıqda onlar qlobal iqtisadi nərdivanların aşağı pillələrində ilişib qalıblar. Onlar xammalın ixracı və malların yığılması və qablaşdırılması ilə məşğul olublar. Bu məhdud rol bu xalqların yüksək dəyərli sektorlara şaxələndirilməsinə mane oldu. İndi istehsal yaxınlıqdakı və ya siyasi cəhətdən birləşmiş ölkələrə köçürüldüyü üçün Qlobal Cənubdakı bir çox dövlətlər əvvəllər onların inkişafına təkan verəcəyinə ümid etdikləri tədarük zəncirlərindən daha dərindən kənarlaşdırılma perspektivi ilə üzləşirlər.

Birincisi, yaxın şorinq əsas dövlətlərə coğrafi yaxınlığı olmayan dövlətləri marginallaşdıra bilər. BVF-nin fikrincə, “near-shoring” səbəbindən birbaşa xarici investisiyaların azalması bəzi inkişaf etməkdə olan ölkələr üçün ÜDM-in 12%-ə qədər itkisinə səbəb ola bilər. İkincisi, Qlobal Cənub ölkələrində investisiyaların əhəmiyyətli bir hissəsi geyim istehsalı, elektronikanın yığılması və tibbi cihazların qablaşdırılması kimi aşağı və orta texnologiyalı və əmək tutumlu sektorlarda olmuşdur. Bu investisiyalar çox vaxt məhdud əlavə dəyərlə nəticələnir. Məsələn, Vyetnam və Malayziya elektron firmalar tərəfindən sərmayələr cəlb edib, lakin diqqət elektron məhsulların yığılması və qablaşdırılmasına yönəlib. Üçüncüsü, əmək haqqının yaxşılaşdırılmasına gəldikdə, birbaşa xarici investisiyaların təsiri məhdud olmuşdur. Dünya Bankının məlumatına görə, Latın Amerikası və Karib hövzəsində əmək haqqı artımı ləng olaraq qalır və bu, regionun aşağı ümumi iqtisadi artım templərini əks etdirir. Nəhayət, bir çox sahilyanı istiqamətlərdə faydalar sənaye mərkəzlərində və ixrac emal zonalarında cəmlənir. Məsələn, Meksikada birbaşa xarici investisiyaların əksəriyyəti şimal ştatlarında cəmləşib. Bu konsentrasiya inklüziv inkişafa xələl gətirə və regional bərabərsizliklərə səbəb ola bilər.

Başqalarının diktə etdiyi şərtlərlə yenidən konfiqurasiya edilmiş tədarük zəncirlərinə sadəcə “qoşmaq” əvəzinə, Qlobal Cənubdakı dövlətlər davamlı iqtisadi strategiyalar hazırlamalıdırlar. Xarici kapitalın passiv alıcısı olmaqdan uzaqlaşaraq, bu dövlətlər muxtar potensial yaratmalı və təsir rıçaqlarını artırmalıdırlar. Bunun üçün dövlətlər şirkətləri geri və irəli inteqrasiyanı davam etdirməyə təşviq etməlidir. Geri inteqrasiya bir şirkətin məhsullarında istifadə olunan xammal və ya komponentlər üzərində nəzarəti əldə etməsi deməkdir, irəli inteqrasiya isə məhsullarının paylanması və satışı üzərində nəzarəti ələ keçirən bir şirkətə aiddir. Bunun üçün dövlətlər daxili potensiala malik prioritet sektorları müəyyən etməli və yerli şirkətlər üçün vergi güzəştləri, aşağı faizli kreditlər və dövlət tədqiqat və inkişaf qrantları kimi məqsədyönlü stimullar təklif etməlidir. Üstəlik, anklav iqtisadiyyatlarının yaranmasının qarşısını almaq üçün hökumətlər xarici investorların daxili iqtisadiyyata inteqrasiyasını təmin etməlidirlər. Bu, xarici şirkətlərdən yerli şirkətlərlə tərəfdaşlıq etməyi, yerli tədqiqat və inkişafa sərmayə qoymağı, təlim proqramlarına sərmayə qoymağı və s. tələb etməklə həyata keçirilə bilər. Bundan əlavə, Qlobal Cənub iqtisadiyyatları konkret bazarlara həddən artıq asılılıqla bağlı riski azaltmaq üçün ixrac təyinatlarının çeşidini dar bir sıra ölkələr çərçivəsindən kənarda genişləndirməlidir. Bundan əlavə, dar bir ixrac diapazonundan asılı olaraq dövlətləri qiymət şoklarına və tələb dalğalanmalarına qarşı çox həssas edir. Buna görə də Qlobal Cənubdakı dövlətlər ixrac etdikləri malların çeşidini genişləndirməlidirlər. Beləliklə, Qlobal Cənubdakı dövlətlər digər ölkələrin sənayeləri üçün sadəcə montaj stansiyaları olmaqdansa, möhkəm daxili iqtisadi ekosistemlər qurmalıdırlar.
скачать dle 12.1